با توقيف رمان مهم «نيمه غايب» نوشته حسين سناپور و بعد از جرياني كه به تبع لغو مجوز، اين كتاب راه افتاد، مشخص شد كه برخي رمان‌هاي باارزش ديگر نيز به همين سرنوشت دچار شده‌اند. در واقع ماه‌هاي پاياني دولت نهم به نحوي مصادف شده با اين روند ناخوشايند كه طي آن چندي از بهترين نمونه‌هاي ادبيات داستاني ايران كه هميشه موجود بوده و تا جايي كه من خبر دارم كسي را گمراه نكرده‌اند! دچار لغو مجوز شده‌اند

.
داستان يك شهر، احمد محمود
يكي از رمان‌هايي كه لغومجوز شده شاهكار احمد محمود يعني «داستان يك شهر» است. اين رمان 600 صفحه‌اي بخش دوم از تريلوژي اين نويسنده فقيد محسوب مي‌شود (اين تريلوژي شامل رمان‌هاي همسايه‌ها، داستان يك شهر و زمين سوخته است) اين رمان كه ادامه ماجراي خالد در بندر لنگه است به‌زعم برخي منتقدان مانند حسن ميرعابديني يكي از درخشان‌ترين آثاري است كه در آن مي‌توان سرخوردگي نيروهاي چپ بعد از كودتاي 28 مرداد و سركوب گسترده گرايش‌هاي مختلف چپ را ديد. داستان يك شهر شامل داستان دو يا شايد سه شخصيت است كه هر كدام به شكلي به بندر لنگه آمده‌اند و سرنوشت‌شان در استقلال به هم گره خورده است. محمود اين رمان را در آغاز دهه شصت چاپ كرد و تلاش كرد با درهم ريختن فضاها و زمان‌ها رئاليسم پرقدرت خود را به شكلي سيال ذهن‌گونه درآورد. رمان تلخ داستان يك شهر يكي از قصه‌گوترين نوشته‌هاي محمود به شمار مي‌آيد و در آن مي‌توان ايده‌هاي آرمان‌گريزي و از نفس افتادن يك نسل را مشاهده كرد كه حتي نوستالژي روزهاي گذشته نيز نمي‌تواند وجودش را ترميم كند. فضاي بسته و بي‌روحي كه محمود مي‌آفريند، كنار مرگ‌هاي تراژيكي كه در اثر اتفاق مي‌افتد، از اين رمان مرثيه‌اي مي‌سازد براي باورهاي مرده. هرچند خالد در اين رمان باقي مي‌ماند و پايانش در رمان «زمين سوخته» رقم مي‌خورد اما مي‌توان مرگ محتوم وجودي او را پيش‌بيني كرد. احمد محمود چه در اين رمان و چه در ديگر رمان‌هايش بافت زباني خاصي را طراحي كرد كه به واقع موتور محرك اثر محسوب مي‌شود. توانايي او در خلق شخصيت‌هاي فرعي فروافتاده، آدم‌هاي بي‌چيز و انسان‌هاي كم‌اهميت در اين رمان به اوج مي‌رسد و جهاني را مي‌سازد كه در عين استعاري بودن، ملموس و زنده است. داستان يك شهر روايت تاريخي است از مرگ قسطي كه فضاي رمان را در بر مي‌گيرد.

«خروس» نوشته ابراهيم گلستان

داستان بلند «خروس» نوشته ابراهيم گلستان هم از نظر اجراي تكنيك‌هاي روايي و زباني و هم از منظر تاريخي يكي از مهم‌ترين آثار ادبيات داستاني ايران محسوب مي‌شود. گلستان، خروس را در سال‌هاي قبل از انقلاب نوشت، اما چاپ آن به شكل كامل همين چند سال پيش اتفاق افتاد كه بعد از چند بار تجديد چاپ نيز لغو مجوز شد! خروس روايتي است از خشم و جهالت، از مردمان جزيره‌اي جنوبي كه امر شر را در قالب وجودي خروسي مي‌بينند كه به شكل عجيب و غريبي از تخم بيرون آمده است. گلستان در اين داستان با زباني پرضرباهنگ و در عين حال خونسرد روايت خود را از فرو ريختن نمادهاي اين جامعه كوچك به دست مي‌دهد. در واقع داستان وجوه تمثيلي فراواني دارد و به همين دليل برخي منتقدان مفهومي داستان را پيشگويي انقلاب ايران مي‌دانند. گذشته از اين نگاه، اهميت خروس در فضاسازي‌هاي غيرمتعارف و زبان روايي آن است كه يك داستان خاص را به شكل امري رئاليستي درآورده است. گلستان در خروس شخصيت‌هايي ساخته كه امنيت زيستي‌شان به هم ريخته است و نگاه خرافاتي‌شان باعث شده تا نسبت به امر بيروني واكنش‌هاي احساسي و عصبي نشان دهند. روند روان‌شناسانه اين شخصيت‌ها نشان مي‌دهد كه زندگي دريك محيط بسته (جزيره) و ذهنيت عقب‌مانده‌شان چنين واكنش‌هايي را رقم مي‌زند. به همين دليل داستان بلند خروس را بايد جنگ رخوت و ايستايي يك مفهوم زيستي با امر و پديده‌اي بيروني ديد كه به خودي خود يك «رخداد» است. تولد خروس داستان او از منظري بديويي يك رخداد به حساب مي‌آيد و واكنش‌هاي مقابل آن نيز در همين چارچوب قابل بررسي است. چيدمان هوشمندانه اشيا و اصولا تصويري كه گلستان از مفهوم زمان مي‌سازد در داستان بسيار محوري است. زمان است كه پدر واقعي خروس داستان محسوب مي‌شود و هم اوست كه باعث مي‌شود تا شخصيت‌ها در حضور همه‌‌جانبه‌اش فروبريزند و رفتارهايي را نشان دهند كه فقط نشاني است از زوال. زوال مقابل زماني كه جلو مي‌رود و خشن و بي‌رحم است.
پيكر فرهاد، عباس معروفي
رمان «پيكر فرهاد» نوشته عباس معروفي براي اولين بار در سال 1374 چاپ شد. رماني تجربي كه در زمان چاپ بحث‌هاي فراواني را پيش كشيد. اين رمان نيز در يكي از نوبت‌هاي تجديد چاپش لغو مجوز شده است. رمان بازخواني مدرني است از رمان بوف‌كور صادق هدايت. راوي رمان همان زني است كه در رمان بوف‌كور روي قلمدان نقاشي شده بود. اين زن در رمان معروفي جان مي‌گيرد و به روايتي پردامنه از آنچه بر او و در زمانه‌اش گذشته مي‌پردازد. اين روايت تا سال‌هاي دهه 60 و 70 را هم در بر مي‌گيرد كه در آن وضعيت روشنفكران و نويسندگان ايراني نيز منعكس است. معروفي مثل اغلب آثارش در اين رمان هم از تكنيك درهم‌ريختن زمان استفاده مي‌كند و ذهن و روايت ذهني را منشا روايت خود قرار مي‌دهد. به همين دليل رمان پيكر فرهاد را بايد نوعي رمان تاريخ‌نگر مدرن دانست كه در آن راوي به مثابه حافظه و از دريچه‌اي جديد به جهان نگاه مي‌كند. جهاني كه راوي معروفي را دربرگرفته ترسناك و تلخ است و نويسنده تلاش كرده تا با تكيه بر يك راوي كلاسيك روندي از تاريخ را روايت كند. صادق هدايت نيز در رمان نقش پررنگي دارد و اصولا شكل روايي رمان تلاش كرده از موضع روايي او در بوف‌كور، قصه تازه‌اي بگويد و به همين خاطر پيكر فرهاد يكي از جدي‌ترين آثاري است كه به بازآفريني تازه‌اي از جهان هدايت دست زده است. عباس معروفي در اين رمان بسياري از مسائل اجتماعي زمانه‌اش را بازسازي مي‌كند و تلاش دارد تا با رويه‌اي انتقادي آن حافظه فراموش‌شده تاريخي را احيا كند. حافظه‌اي كه از جهان هدايت بيرون آمده تا مفاهيم تازه‌تري را براي مخاطبش بسازد. هرچند پيكر فرهاد به اهميت و قدرت رمان «سمفوني مردگان» نمي‌رسد اما تجربه‌هاي خاصي كه در آن است، كتاب را به يكي از مهمترين آثار دهه 70 ادبيات ايران تبديل كرده است.

اعتماد ملي/مهدي يزداني خرم